NOVI EVROPSKI ATLAS PTICA GNJEZDARICA – PREKRETNICA U ISTRAŽIVANJU BIODIVERZITETA I ZAŠTITE PRIRODE
NOVI EVROPSKI ATLAS PTICA GNJEZDARICA – PREKRETNICA U ISTRAŽIVANJU BIODIVERZITETA I ZAŠTITE PRIRODE

NOVI EVROPSKI ATLAS PTICA GNJEZDARICA – PREKRETNICA U ISTRAŽIVANJU BIODIVERZITETA I ZAŠTITE PRIRODE

Potreba za novim informacijama o rasprostranjenosti i brojnosti ptica u Evropi bila je očita prije deset godina, kada je European Bird Census Council – EBCC odlučio pokrenuti projekat izrade drugog evropskog Atlasa ptica gnjezdarica (European Breeding Bird Atlas 2 – EBBA2). Osnovu EBBA2 čini “EBCC atlas evropskih ptica gnjezdarica”, objavljen 1997. na temelju podataka prikupljenih toko 1980-ih godina. Pri izradi EBBA2 kombinovani su visoki naučni standardi i tzv. “građanska nauka”, kako bi se prikupili podaci o rasprostranjenosti i brojnosti svih vrsta ptica u Evropi, i uočile razlike u odnosu na prvi Atlas.

Tokom četiri godine terenskih istraživanja (2013–2017) na području od 11 miliona km2 zabilježeno je 539 autohtonih vrsta gnjezdarica, od čega je 59 uglavnom koncentrisano u Evropi (gotovo endemične), a 40 je vrsta koje se mogu naći samo u Evropi (endemične). Najrasprostranjenije vrste su bijela pastirica (Motacilla alba) i kukavica (Cuculus canorus), koje su zabilježene na preko 85% svih istraživanih kvadranata dimenzija 50×50 km. Više od 50% vrsta pojavilo se na manje od 10% svih ispitanih kvadranata, što ukazuje na činjenicu da sve zemlje i regije imaju vlastitu specifičnu odgovornost prema ovom zajedničkom bogatstvu. Istraživanja su pokazala i da se u Evropi gnijezdi i 57 stranih, alohtonih vrsta, koje su unesene sa drugih područja, a 39 njih je po prvi put u posljednjih 30 godina zabilježeno ovim istraživanjem.

Uprkos tome što je tokom posljednjih decenija zbog urbanizacije i klimatskih promjena došlo do izrazitih promjena na prostoru Evrope, zabilježen je gubitak vrlo malog broja vrsta (na primjer, bjelogrla trkuša Turnix sylvaticus i čiopa pokućarka Apus affinis). Istovremeno su zabilježene značajne promjene fauni ptica Evrope, u smislu da je 35% svih autohtonih vrsta, od kojih se posebno ističu čaplja govedarica (Bubulcus ibis), limunasta pastirica (Motacilla citreola) i crnoglavi galeb (Larus melanocephalus), povećalo gnijezdeći areal. Sa druge strane, za 25% vrsta, uključujući pršljivca (Calidris pugnax), veliku droplju (Otis tarda), zlatovranu (Coracias garrulus) i vrtnu strnadicu (Emberiza hortulana), zabilježeno je smanjenje gnijezdećeg areala. Gnijezdeći areal evropskih vrsta ptica je u posljednjih 30 godina pomjeren prema sjeveru u prosjeku za 28 kilometara (oko 1 km godišnje).

Sergi Herrando iz koordinacijskog tima EBBA2 pri Katalonskom ornitološkom institutu kaže: „Regije na sjeveru kontinenta su “dobile” nove vrste, dok su područja na jugu pretrpjela gubitke, što se posebno odnosi na vrste koje su karakteristične za poljoprivredno zemljište i travnjake, posebno u mediteranskoj regiji, kao i u zapadnoj i srednjoj Evropi. Čini se da su promjene u načinu korištenje zemljišta i klimatske promjene glavni uzroci toga, ali su ipak potrebna dodatna istraživanja da bi se to moglo sa sigurnošću tvrditi”. To je u skladu sa postojećim informacijama o smanjenju populacija mnogih vrsta ptica vezanih uz poljoprivredne površine zbog intenzivnih poljoprivrednih praksi. Kako mnoge vrste pomiču svoje areale prema sjeveru, povećava se brojnost vrsta vezanih uz šumske ekosisteme. Također, došlo je do smanjenja brojnosti vrsta karakterističnih za planinske travnjake, tundre i močvarna područja.

Petr Voříšek, član koordinacijskog tima EBBA2 iz Češkog društva za ornitologiju objašnjava značaj politike zaštite okoliša: „Za mnoge zaštićene evropske vrste zabilježen je pad brojnosti, ali postoje i pozitivne priče koje ukazuju na to da zaštita prirode djeluje. Mnoge vrste zaštićene međunarodnim zakonima, poput orla štekavca (Haliaeetus albicilla), povećale su svoj areal u Evropi. Isto važi i za vrste koje su vezane uz močvarna staništa koja su u međuvremenu postala zaštićena područja – bukavac (Botaurus stellaris) i modronoga sabljarka (Recurvirostra avocetta)”.

EBBA2 predstavlja novo polazište za izučavanje evropske ornitofaune, i daje podatke prikupljene na području od Azora do Urala. EBBA2 je ujedno jedan od najvećih projekata građanske nauke implementiranih sa ciljem kartiranja biodiverziteta. Podatke za Atlas je prikupljalo oko 120.000 istraživača, uglavnom volontera.

Verena Keller sa Švicarskog ornitološkog instituta, članica uprave EBCC-a, voditeljica projekta EBBA2 i prva autorica knjige, kaže: „EBBA2 je bio moguć samo zahvaljujući EBCC mreži organizacija i pojedinaca iz svih krajeva Evrope, koji su posvećeni zajedničkom cilju sarađivali uprkos svim granicama i preprekama”.

Rezultati EBBA2 objavljeni su u opsežnoj knjizi u partnerstvu s Lynx Edicions. Kasnije se planira objaviti on-line interaktivna verzija mapa ovog atlasa. Mark Eaton, predsjedavajući EBCC-a, gleda u budućnost: “Ova nevjerovatna nova knjiga i baza podataka koja je u njenoj osnovi poslužit će kao osnova za daljnja istraživanja i očuvanje ptica i ukupnog biodiverziteta diljem Evrope u sljedećim desetljećima”.

Iván Ramirez, viši voditelj zaštite prirode u BirdLife Evrope i Srednje Azije, kaže: „Ovaj Atlas je ključna publikacija koja bi trebala biti osnova zaštite prirode u regiji. Pomaže praktičarima da razumiju promjene distribucije vrsta tokom godina i tako jasno naglašava na kojim područjima se treba obratiti više pažnje na zaštitu okoliša i obnavljanje staništa”.

Članovi Ornitološkog društva “Naše ptice” učestvovali su u izradi EBBA2, u kojem su po prvi put predstavljeni podaci prikupljeni na području Bosne i Hercegovine – u izradi prvog Atlasa nije učestvovao niko od ornitologa iz Bosne i Hercegovine, i podaci koji se u njemu nalaze su ili bazirani na pretpostavkama ili dobijeni od ornitologa sa prostora bivše Jugoslavije (Slovenija, Hrvatska, Srbija). Područje Bosne i Hercegovine obuhvata 38 kvadranata dimenzija 50×50 km, na kojima je tokom četverogodišnjeg istraživanja zabilježeno 217 vrsta gnjezdarica, uključujući 13 vrsta za koje je gniježđenje registrovano po prvi put. Također je utvrđeno da je 15 vrsta prestalo da gnijezdi na području Bosne i Hercegovine. Veliki broj novootkrivenih gnjezdarica ukazuje na napredak, prije svega u broju aktivnih istraživača na terenu, i sistematičniji pristup ornitološkim istraživanjima.

Projekat izrade evropskog Atlasa ptica gnjezdarica ne bi bio moguć bez terenskih istraživača, nacionalnih koordinatora, stručnjaka koji su radili analize i prezentacije podataka i donatora.

EBBA2 U KRATKIM CRTAMA

• 596 vrsta ptica gnjezdarica
• 10 godina rada
• 120.000 terenskih istraživača
• 48 nacionalnih partnera
• 5 godina terenskog rada
• 5.110 50×50 km kvadranata sa informacijama o pticama gnjezdaricama
• 11.075.000 km2 pokriveno terenskim istraživanjima

Budite u toku!

Ptice.ba Newsletter